Memoirs of a Polar Bear: het lichaam dat ballingschap niet kan vertalen

Een welkom met een vooraf geschreven rol

In de trein naar West-Berlijn hoort een jonge medereizigster de berin Russisch spreken en begroet haar enthousiast als lid van een etnische minderheid. Dat enthousiasme laat weinig ruimte voor een antwoord. De goedkeuring komt vóór het begrip; de berin geeft een vreemde aanleiding om tevreden te zijn over zichzelf.

Bij haar ontvangst keert die ongelijkheid in vriendelijker vorm terug. Bloemen en handdrukken begroeten een gevluchte schrijfster, terwijl zij zich afvraagt of ballingschap weer een circuskunstje is. Applaus kan iemand erkennen en haar tegelijk een rol opleggen. Tawada maakt de onzekerheid van de berin begrijpelijk: mensen belonen haar voor een prestatie waarvan niemand haar de regels heeft uitgelegd.

• [1]

Gastvrijheid gemeten in zalm

Het gemeubileerde appartement gaat uit van een menselijke bewoner. De berin zoekt de kou van de koelkast, eet volgens Wolfgang zo veel zalm dat haar eigen spaargeld eraan op zal gaan en breekt met haar gewicht een stoel. Die botsingen zijn grappig. Ze laten ook zien hoeveel een ogenschijnlijk royale regeling als vanzelfsprekend kan beschouwen.

Een gast kan elke vriendelijkheid aannemen en toch slecht gehuisvest zijn. Hier blijven eetlust en temperatuur het verhaal van de redding onderbreken. Een nette kamer garandeert geen comfort, en een voorraad eten bepaalt nog niet wie over de consumptie beslist. Het lichaam van de berin weigert zich naar die gewone maatstaven te voegen en maakt ze opnieuw betwistbaar.

• [1]

Van de geredde schrijfster wordt schrijfwerk verwacht

Wolfgang brengt papier en een pen, moedigt de berin aan om verder te werken en verzekert haar dat ze geen haast hoeft te maken. Ze ruikt dat die geruststelling niet oprecht is. Doordat ze afhankelijk is van zijn vertalingen en praktische hulp, krijgt een gewoon gesprek over werk een ongelijke lading.

Het ongemak komt voort uit hulp waaraan verwachtingen vastzitten. Een schrijfster heeft tijd, eten en gezelschap nodig; een weldoener wacht misschien op een manuscript. Schrijfmateriaal en beleefde geruststellingen lossen dat verschil niet op. De passage laat dankbaarheid en wantrouwen naast elkaar bestaan, zonder dat het een het ander hoeft op te heffen. Die spanning geeft de absurde situatie een herkenbare emotionele druk.

• [1]

Drie generaties voor drie soorten publiek

De uitgevers beschrijven een familieverhaal in drie delen: de grootmoeder wordt memoiresschrijfster in de Sovjet-Unie, haar dochter Tosca treedt op in een Oost-Duits circus en Tosca's zoon Knut groeit op met een menselijke verzorger in de Berlijnse dierentuin. Literatuur, circus en dierentuin plaatsen elk een beer voor mensen die haar of hem bekijken en interpreteren.

Die opeenvolging biedt een ingang tot de familiesaga: let op de omstandigheden waaronder een dier zichtbaar kan worden voor mensen. De ontvangst van de grootmoeder toont al wat het kan kosten om als een bepaald soort auteur te worden begrepen. De opzet suggereert een familiegelijkenis die zowel om publieke aandacht als om verwantschap draait. Dat geeft aanleiding om naast de generatiewisselingen ook de veranderingen van instelling te volgen.

• [2]
• [3]
• [1]

Een berin heeft redenen om de kou te zoeken

In haar interview met The Paris Review noemt Tawada het boek een roman over schrijven en verbindt ze het circus met socialistische demonstraties van de beheersing van de natuur. Ook haar eigen schrijverschap plaatst ze tussen het Japans en het Duits. Die opmerkingen helpen te begrijpen waarom categorieën die van buitenaf vast lijken, ongemakkelijk kunnen worden voor wie erin moet leven.

Susan Bernofsky vertaalde de Engelse editie uit het Duits. In de passage over ballingschap slagen gewone beleefdheden er herhaaldelijk niet in de afstand tussen gesprekspartners te overbruggen. Wie van die wrijving houdt, kan de komedie volgen zonder de berin tot één menselijke tegenhanger te herleiden. Politieke ontheemding en afhankelijkheid geven haar gewicht; het dierenlichaam blijft nieuwe eisen stellen. Wie realistisch dierengedrag of een geruststellend avontuur zoekt, kan die verschuivende categorieën frustrerend vinden. De aantrekkingskracht ligt in het blijven omgaan met de complicaties.

• [4]
• [2]
• [1]

Drie richtingen om verder te lezen

Vragen voor het lezen

Bronnen en redactionele aanpak

De directe lezing omvat het volledige geautoriseerde Engelse fragment dat The Brooklyn Rail in oktober 2016 publiceerde, vanaf de reis naar West-Berlijn tot de wens van de berin om weer in de kou te repeteren. Het is een fragment uit het verhaal van de grootmoeder, niet het begin van de roman; de rest van de roman is niet gelezen. De opzet van het bredere familieverhaal komt van New Directions en Granta; Tawada's opmerkingen komen uit haar interview met The Paris Review. De interpretaties en de keuze van vergelijkingen zijn van FolioRoam.

1. The Brooklyn Rail · Authorised English extract, grandmother in exile (October 2016)
2. New Directions · Memoirs of a Polar Bear, family premise and German-to-English translator credit
3. Granta · Memoirs of a Polar Bear, UK publisher premise
4. The Paris Review · Direct interview with Yoko Tawada, Between Two Languages
5. Berkley / Penguin Random House · The Travelling Cat Chronicles, publisher premise
6. New Directions · The Employees, publisher premise
7. Grove Atlantic · Convenience Store Woman, publisher premise
8. Amazon US · Existing English Kindle reference B01E9EHWZS (current offer not freshly checked)